Świat nie istnieje tylko takim jakim jest, ale także takim jakim go postrzegam. (G. Jung)
Rzeczywistość w której żyjemy i której doświadczamy jest filtrowana przez każdego z nas.
Nie jest ona taka sama dla wszystkich ludzi. Nie postrzegamy jej obiektywnie tylko poprzez własne zmysły i zestaw osobistych przekonań. Nasze wcześniejsze doświadczenia oraz nastawienie mentalne determinuje sposób doświadczania świata.
Osoby mające trudności emocjonalne często w swoim oglądzie i interpretacji rzeczywistości dokonują błędów myślenia. Ch. Padesky i D. Greenberger piszą, że dostrzegamy jedynie to, do widzenie czego przygotowują nas nasze schematy. Doświadczenia, które przeczą aktywowanemu schematowi są pomijane lub lekceważone.
Poniżej błędy myślenia zostały ramowo opisane. Czytając – zastanów się, które z nich zdarzają Ci się popełniać na co dzień.
Katastrofizowanie
„Mąż nie odebrał mojego telefonu. Na pewno stało się coś złego. Mój Boże… pewnie miał wypadek… a co jeśli zginął… jak poradzimy sobie – ja i dzieci bez niego? Przecież nie damy rady przeżyć z mojej pensji… a co jeśli opieka społeczna zabierze mi dzieci… ?”
Powyższy przykład pokazuje jak można samemu zbudować spiralę lęku czy przerażenia.
Fakt jest taki, że ktoś nie odebrał telefonu. Cała reszta – to już sprawa wyobraźni bazującej na pesymistycznym scenariuszu i przewidywaniu najgorszego. Wizja pojawia się w umyśle, ale doświadczane emocje – są już realne.
Co można zrobić w momencie, gdy pojawia się taki katastroficzny scenariusz? Przed wszystkim skup się na faktach – oddziel fakty od własnych fantazji na ich temat.
Selektywna uwaga
Polega na nie dostrzeganiu całościowego obrazu sytuacji, skupianie się na jednym aspekcie ignorując przy tym wszystkie inne. Najczęściej selekcja odbywa się tutaj zgodnie z poniższymi tendencjami:;
- pomijanie lub pomniejszanie pozytywów – ignorowanie, pomniejszanie wagi wszelkich pozytywnych aspektów i doświadczeń
- wyolbrzymianie – skłonność podczas oceniania do przesadnego podkreślania lub wyolbrzymiania negatywnych aspektów
Generalizowanie
Ludzie mają tendencję do wysnuwania wniosków o otaczającej ich rzeczywistości oraz tym, co się wydarzy na bazie pojedynczych doświadczeń, np.:
- ktoś komu zepsuł się samochód mówi „ZAWSZE mi się przydarza coś złego”
- ktoś komu zwrócił uwagę szef myśli „NIGDY nie awansuję i NIKT mnie nie docenia”
- ktoś słysząc o łapówce mówi „WSZYSCY urzędnicy są tacy sami”
Gdy w wypowiedzi /lub myślach/ pojawiają się słowa : zawsze, nigdy, każdy, nikt, wszędzie, nigdzie – zachowaj czujność i pamiętaj, że to zdanie niesie ze sobą duży błąd logiczny. Potrzebne jest wtedy uświadomienie sobie tego i poszukanie wyjątku od stworzonej przez nasze myśli zasady.
Generalizowanie wiąże się też z dwoma mechanizmami psychologicznymi:
- Koncentracją na zdarzeniach potwierdzających nasze przekonanie i pomijaniu czy odrzucaniu tych, które mu zaprzeczają /stąd świadome szukanie wyjątków jest tak ważne/
- Samospełniającym się proroctwem – jeśli ktoś zakłada, że nie ma szans na awans – to przestaje się starać i faktycznie nie awansuje
Myślenie czarno – białe /”wszystko albo nic”/
Myślenie czarno – białe polega na takim postrzeganiu rzeczywistości – jakby możliwe były jedynie
2 wymiary, a nie istniały żadne stany pośrednie: coś jest dobre albo złe, piękne lub brzydkie, najlepsze lub najgorsze, prawdziwe lub fałszywe, ja sam – jestem albo mądry – albo głupi, albo szczęśliwy – albo nieszczęśliwy.
Takie spolaryzowane myślenie często wiąże się z silnym osądem – innych lub samego siebie, może też prowadzić do skrajnego światopoglądu i odrzucania innych modeli myślenia.
Postrzeganie poprzez skrajności – niesie ze sobą upraszczanie i zafałszowanie rzeczywistości. Tymczasem rzeczywistość nie jest czarno-biała. Jest bardziej złożona, ma wiele barw i odcieni.
Czytanie w myślach
Czytanie w myślach – to przekonanie, ze wiemy co dzieje się w głowach innych osób. Najczęściej te przekonania powstają w oparciu o szczątkowe informacje i nadinterpretacje, więc mają niewiele wspólnego z prawdą. Stają się jednak prawdą dla osoby, która tak myśli, co z kolei powoduje, że nie weryfikuje ona już swojego założenia, lecz działa zgodnie z nim.
Jeśli „czytanie w myślach” związane jest z krytyczną oceną naszej osoby /np. „wiem, że ona ma o mnie złe zdania i uważa że jestem do niczego…”/ uruchamia cały zestaw trudnych emocji i silnie wpływa na zachowanie i sposób funkcjonwania w relacjach.
Oczywiście najprostszą drogą do zweryfikowania swoich założeń jest zadanie pytań bezpośrednio osobie, której myśli „odczytujemy”. Poznanie jej perspektywy i sposobu myślenia.
Uzasadnianie emocjonalne
Myśli i emocje są bezpośrednio ze sobą związane. Przyjazna myśl – wywołuje pozytywne uczucia, myśl związana np. z zagrożeniem – wywoła napięcie i lęk. Czasem jednak może być tak, że uczucie, którego ktoś doświadcza stanie się dla tej osoby dowodem na prawdziwość jakiegoś jej przekonania, np.:
- Czuję lęk – więc na pewno coś się strasznego wydarzy
- Mam poczucie winy – więc wyrządziłam komuś krzywdę
- Mam poczucie krzywdy – więc inni mnie ranią
Takie rozumowanie emocjonalne może zafałszowywać sytuacje i racjonalną ocenę faktów.
Personalizacja
Personalizacja – to wiara w to, że jesteśmy powodem negatywnych zachowań innych ludzi, a nie bierzemy pod uwagę innych, bardziej prawdopodobnych powodów ich zachowania. To myślenie, że to co się dzieje dookoła jest bezpośrednio związane z naszą osobą.
Kiedy np. ktoś w towarzystwie mówi o braku szczerości – automatycznie czujemy się oskarżani
o nieszczerość. Albo prowadząc samochód zachowanie innych kierowców odbieramy bardzo personalnie: „on MI zajechał drogę, ja jadę zgodnie z przepisami, a on MNIE nie szanuje i chce MI coś udowodnić”. Taka postawa wynika z przekonania, że każda osoba jest w jakiejś relacji ze mną i to, co robi, robi w kontekście moich potrzeb czy zachowań.
Muszę/ powinienem
Używanie imperatywów: „muszę/ musisz”, „powinienem/ powinieneś” często jest związane
z posiadaniem sztywnej koncepcji tego, jak my sami lub inne osoby powinny się zachowywać.
Stosowanie słów tego typu często jest związane z odczuwaniem wewnętrznej presji czy przymusem, co z kolei budzi napięcie. Świadoma zmiana może tu polegać na stosowaniu słów typu „chcę”, „wybieram”, które dają większe poczucie wpływu i możliwość świadomego wyboru.
Opracowanie: Ola Muller